السيد حيدر الآملي
90
تفسير المحيط الأعظم والبحر الخضم في تأويل كتاب الله العزيز المحكم
طباطبائى وحضرت امام خمينى ادامه دادند . اين بزرگان تحقيقات خود را به صورت تعليقه به كتابهاى أسفار وشواهد الربوبيّة صدر المتألّهين ، وتعليقه به تمهيد القواعد ابن تركه ، وتعليقه به مصباح الانس ابن فنارى ، وشرح فصوص قيصرى پياده كردند ، وجناب حاجى سبزوارى علاوة از تعليقه بر أسفار وشواهد الربوبيّة مطالب ارزنده وبلند وعميقى هم در تعليقه وحاشيههاى خود به شرح منظومه دارد . از جمله بزرگان عرفان كه بين برهان وعرفان وقرآن ، عقل وذوق ونقل ، جمع كرده وأصولا به اين جمع تأكيد مىكند جناب شيخ محمود شبسترى در رساله : ( حق اليقين ) است . جناب شبسترى در گلشن راز مىگويد : ببين معقول ومنقول وحقايق * مصفّا كرده در علم دقايق ورساله حق اليقين را بر أساس جمع بين قرآن وعرفان وبرهان تنظيم كرده است ، در مقدّمه آن رساله مىگويد : اى جان عزيز اين كتاب را كه مسمّا است به حق اليقين في معرفة ربّ العالمين ، حضرت عزّت از خزانهء غيب بدين ضعيف مسكين كرامت فرموده ، مشتمل بر هشت باب به ازاى درهاى بهشت ، وهر بابى از آن مشتمل بر حقايق ودقايق ولطايف ، وترتيب بابها اين است : پس از ذكر عناوين أبواب هشتگانه مىگويد : بر أهل بصيرت پوشيده نيست كه مبدأ جملهء مشكلات ومعضلات نظري ، ومادهء اختلاف موحّد ومتكلّم وحكيم ، منحصر است در اين أبحاث كه از فضل بارى تعالى در اين كتاب به حدّ يقين رسيده ، بر وفق نقل وعقل وذوق ، وبه تصديق هر حقيقتي از حقايق واثبات هر دعوايى از دعاوى دو گواه عدل عقلي ونقلي ، اعني برهان واضح وقرآن ناطق ، قايل گشته . تمام شد كلام ايشان . در اينجا بىفايده نخواهد بود به رسالهاى كه أخيرا بنام : « رسالهاى در حكمت متعاليه وسير وسلوك » از جناب شيخ إبراهيم امامزاده زيدي چاپ ومنتشر شده است اشاره شود ، مطالب رساله نامبرده بسيار شيرين وجامع برهان وعرفان وقرآن است ، ولكن براي أهل تحقيق وتتبّع پوشيده نخواهد ماند كه گويا آن رساله ترجمهء رساله حق